जनगणना २०६८ बमोजिम किरात पुमा राईहरूको जनसङ्ख्या स्थिति

फोटो फिचर लेख-दृष्टिकोण
  • श्रीकुमार पुमा राई

परिचय

सामान्य अर्थमा जनसंख्याले मानिसको कुल संख्यालाई जनाउँछ । तर  विशेष अर्थमा जनसंख्या भन्नाले कुनै निश्चित भूगोल भित्रको कुनै निश्चित समय सीमाभित्र गनिएका वा गिन्ति गरिएका कूल मानिसहरूको संख्या भन्ने बुझिन्छ । त्यसैले नेपालले निश्चित भुगोल र २०६८ ले जनगणना गर्ने तोकिएको समयावधि भन्ने बुझिन्छ ।

नेपालमा जनगणना वि.सं. १९६८ सालदेखि सामान्यतः प्रत्येक १०÷१० वर्षमा गर्ने गरिएको पाइन्छ । यस अर्थमा जनगणना २०६८ एघारौं जनगणना हो । यसको स्थलगत मुख्य विवरण संकलन २०६८ सालको असार महिनाको ३ गतेदेखि १३ गतेसम्म जम्मा ११ दिनमा गरिएको हो । जनगणनाको विवरण संकलन, प्रशोधन तथा प्रकाशन नेपाल सरकारको तर्फबाट राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय अन्तर्गतको केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागले गर्ने गर्दछ । त्यसैले यस लेखमा साभार गरिएका सम्पूर्ण तथ्याङ्कहरूको श्रोतहरू केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागकै प्रकाशनहरू हुन् । खालि राष्ट्रिय रुपमा प्रकाशित भएका विस्तृत तथ्याङ्कलाई पुमा राई भाषालाई मातृभाषाको  रुपमा लेखाउनेहरूको देशभरीको तथ्याङ्क यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

नेपालमा पाइने चार भाषिक परिवार मध्ये भोट बर्मेली परिवारमा  पर्ने मध्य किराती पुमा भाषा पुमा राईहरूले बोल्दछन् । नेपाल सरकारले पुमा राई भाषालाई अति लोपोन्मुख भाषाको सूचीमा राखेको छ । त्यसै गरी किरात राई यायोक्खाले लोपोन्मुख, लेख्य परम्परा नभएको राई भाषाको रुपमा सूचीकृत गरेको छ ।

पुमा राईहरू आफुलाई रकोङ, रोकोङ, रोखुङ तथा रोकुङ भन्न रुचाउँछन् । उनीहरूले बोल्ने भाषालाई पुमा ला, पुमा पिमा पनि  भनिन्छ भने आफ्नो भाषामा उनीहरू रकोङला, रोकोङला, वा रोकुङ्ला भन्दछन् । स्थानीय ठाउहरूको कतिपय नामहरू यसै भाषाबाट राखिएको पाइन्छ । जस्तैः— दिप्लुङ्ग(छोप्नेढुङ्गा), ओक्वारीतोङ्ग(मौवाबोटे), चाभालोक्खा(बाघ समाउने स्थान), बाखोपतान, तामदुङ्ग, बङ्शिला, बुतवा (बुयटार), राङ्गभाङ्गे, तिरीतोङ्ग, रोङ्गरुम (निगालबास), बुकुला, पायोङ आदि ।

नेपालभर बस्ने पुमा राई मातृभाषीहरूको जनसंख्या

मातृभाषा भनेको आफ्नो आमाले चलन चल्तीमा बोल्ने भाषा जुन कुनै पनि बाल–बालिकाले पहिलो बोलीमै सिक्दछ भन्ने बुझिन्छ । मातृभाषालाई पहिलो भाषाको रुपमा पनि बुझ्ने गरिन्छ । पुमा भाषालाई मातृभाषाको  रुपमा लेखाउने मानिसहरूको संख्यात्मक विवरण निम्न अनुसार रहेको छ । यस लेखले मातृभाषाको महलमा पुमा बाहेक अन्य भाषा लेखाउने पुमा राईहरूको संख्या प्रतिनिधित्व गर्दैन भने गैह्र पुमा राई भए पनि मातृभाषामा पुमा लेखाउनेको संख्या भने यसमा समावेश गर्दैन । तसर्थ नेपाल भरमा जम्मा कति संख्यामा पुमा राईहरू छन् भन्ने तथ्यांक यसले प्रतिनिधित्व गर्दैन ।

तालिका नं. १

क्र.सं.क्षेत्रविवरणसङ्ख्याजम्माप्रतिशत
1ग्रामीण/सहरीसहरी18866862.81
ग्रामीण649897.19
2भौगोलिक क्षेत्रहिमाल5066860.75
पहाड632094.53
तराई3164.72
3विकास क्षेत्रपूर्वाञ्चल6643668699.35
मध्यमाञ्चल340.5
पश्चिमाञ्चल90.15
मध्यपश्चिमाञ्चल00
सुदूर पश्चिमाञ्चल00

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्‌क विभाग ।

माथिको तालिका नं. १ को क्र.सं. १ बमोजिम पुमा मातभाषा बोल्ने अधिकांश मानिसहरू ९७.१९ प्रतिशत रहन्छन् । जसले उनीहरूको शहरको पहुँचभन्दा टाढा छन् भन्ने देखाउँछ । जम्मा १८८ जना अर्थात् २.८१ प्रतिशत शहरमा बस्ने (जसमा ६ महिनाभन्दा बढी अध्धयन, रोजगारीको सिलसिलामा समेत बस्ने)हरूले पुमा राई भाषालाई मातृभाषाको रुपमा बोल्दा रहेछन् ।  त्यसैगरी अधिकांश पुमा मातृभाषीहरूको बसोबास पहाडी क्षेत्रमा रहेको देखिन्छ । पुमा राईहरूको बसोबास क्षेत्र तराईसँग नजिक रहेपनि उनीहरूको तराईसँग पहुँच निकै गाह्रो देखाउँछ । त्यस्तैं पूर्वाञ्चलमै जम्मा ९९.३५ प्रतिशत पुमा भाषीहरू देखिएकोले काठमाडौं लगायतका अन्य क्षेत्रमा उनीहरूको बसोबास शून्यप्रायः नै छ । तर कटारी र बेल्टार–बसाहा नगरपालिका कार्यान्वयनमा आईसकेकाले पहिलेका ति गा.वि.स.हरूका कुल जनसंख्या ६९५ जना शहरमा बस्ने जनसंख्यामा थपिएका छन् ।

जिल्लागत रुपमा पुमा मातृभाषीहरूको जनसंख्या

नेपालका जम्मा ७५ वटा जिल्लाहरू मध्ये १० वटा जिल्लामा पुमा राई भाषालाई मातृभाषाको रुपमा बोल्नेहरूको बसोबास रहेको देखिन्छ । जसलाई तालिका नं. २ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

तालिका नं. २

क्र.सं.जिल्लाजनसङ्ख्‍यापुरूषमहिला
1पाँचथर1358
2इलाम734033
3झापा582830
4मोरङ683533
5सुनसरी1879394
6सङ्‌खुवासभा381919
7ओखलढुङ्‌गा633132
8खोटाङ449821552343
9उदयपुर1624742882
10ललितपुर24717

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्‌क विभाग ।

तालिका नं. २ अनुसार पुमा राई भाषालाई मातृभाषाको रुपमा बोल्नेहरू सबैभन्दा बढी खोटाङ जिल्लामा जम्मा ४,४९८ रहेको छ । त्यसपछि उदयपुर जिल्लामा १,६२४ जनाले पुमा राई भाषालाई मातृभाषा लेखाएको देखिन्छ । धनकुटामा पुमा राईहरू प्रशस्तैं भए पनि उनीहरूले पुमा राई भाषालाई मातृभाषाको रुपमा प्रयोग नगरेको स्पष्ट देखिन्छ ।

खोटाङ जिल्लाको गा.वि.स.गत पुमा मातृभाषीहरूको संख्या

आफ्नो पुख्र्यौलीथलो खोटाङलाई मान्ने पुमा राईहरू खोटाङ विभिन्न ११ गा.वि.स.हरूमा बसोबास गर्ने गरेको देखिन्छ ।

तालिका नं. ३

क्र.सं.गाविसजम्मा जनसङ्ख्‍यापुमा मातृभाषीहरूकैफियत
जम्मापुरूषमहिला
1अर्खौंले33441095554ह.तु.न.पा.
2चिसापानी4422424214210जन्तेढुङ्‌गा गापा
3देवीस्थान2161579277302
4दिप्लुङ18781168563605
5बोपुङ25551035548
6बराहपोखरी383014311बराहपोखरी गापा
7फाक्टाङ2176245111134
8मौवाबोटे14101052495557
9पौवासेरा2355657321336
10सुन्तले2195884048
11सल्ले15071459ह.तु.न.पा.

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्‌क विभाग ।

खोटाङ जिल्लाको विभिन्न ११ गा.वि.स.हरूमा विभिन्न ११ गा.वि.स.हरूमा पुमा भाषा मातृ भाषा बोलिए पनि दिप्लुङ र मौवाबोटे गा.वि.स.मा मात्र बहुुसंख्यकले बोल्ने गरेको देखियो । पहिले मौवाबोटे पनि दिप्लुङ गा.वि.स.मै रहेको थियो । यसो हुँदा दिप्लुङ गा.वि.स. नै पुमा राई भाषीहरूको मुल थलो थियो । त्यसैले पहिले पहिले पुमा भाषालाई दिप्लुङ्गे भाषा पनि भन्ने गर्दथे । अर्खौले र सल्ले गा.वि.स.हरूमा कसरी पुमा राई भाषीहरू रहन गए भन्ने जिज्ञासा यस तथ्यांकले उठाईदिन्छ । किनकी यी गा.वि.स.हरूमा पुमा भाषीहरूको बसोबास सम्बन्धी अहिलेसम्म कुनै जानकारी यस लेखकलाई  छैन ।

उदयपुर जिल्लाको गा.वि.स.गत पुमा मातृभाषीहरूको संख्या

      खोटाङ जिल्ला पछि पुमा राई भाषीहरूको धेरै संख्या भएको जिल्ला उदयपुर हो । यसका निम्न लिखित गा.वि.स.हरूमा बसोबास रहेको देखिन्छ ।

तालिका नं. ४

क्र.सं.गाविसजम्मापुरूषमहिला
1बसाहा1145163
2बेल्टार566249317
3चौदण्डी397186211
4हडिया451728
5जोगीदह1138
6कटारी1578
7कटुन्जे बबला854441
8सिद्धिपुर321147174
9ठोक्सिला402218
10त्रियुगा नपा22139

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्‌क विभाग ।

उदयपुर जिल्लाको त्रियुगा नगरपालिका र अन्य ९ गा.वि.स.हरूमा पुमा मातृभाषीहरू रहेको देखिन्छ । जसमध्ये बेल्टार, सिद्धिपुर, चौदण्डी, बसाहा गा.वि.स.हरूमा १ सय भन्दा बढीको संख्यामा छन् भने अन्यमा अति न्युन देखिन्छ । चौदण्डी, सिद्धिपुर गा.वि.स.हरूमा पुस्तौंदेखि बसोबास गर्ने पुमा भाषाीहरू भए पनि बेल्टार, बसाहा, हडिया, जोगीदह, कटारी, त्रि.न.पा. आदिमा बसाईसराईबाटै आएका हुन् भन्ने यस लेखकलाई लागेको छ ।

 दोश्रो भाषाको रुपमा पुमा राई भाषा बोल्नेहरूको संख्या

      मातृभाषा वा पहिलो भाषा पछि आफ्नो नजिकको व्यक्ति, परिवार वा समाजले बोल्ने अर्को भाषालाई बोलिनुलाई दोश्रो भाषाको रुपमा लिइन्छ । पुमा भाषा पुमा राई समुदायकै मानिसहरूले मात्र दोश्रो भाषाको रुपमा बोल्छन् भन्ने हुँदैन । पुमा भाषालाई दोश्रो भाषाको रुपमा प्रयोग गर्नेहरूको क्षेत्रगत वा जिल्लागत तथ्यांक निम्न अनुसार रहेको छ ।

तालिका नं. ५

क्र.सं.क्षेत्र/जिल्लाजम्मापुरूषमहिला
1नेपालभर317148169
2सहरी552332
3ग्रामीण262125137
4पहाड19797100
5तराई1175067
6पूर्वाञ्चल303140163
7मध्यमाञ्चल1275
8खोटाङ1597980
9मोरङ582533
10सुनसरी532132
11उदयपुर261214

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्‌क विभाग ।

तालिका नं. ५ अनुसार १४८ जना पुरुष र १६९ जना महिलाहरू गरी जम्मा ३१७ जनाले पुमा भाषालाई दोश्रो भाषाको रुपमा बोल्ने गरेको देखिन्छ । जिल्लागत रुपमा हेर्ने हो भने खोटाङ, मोरङ, सुनसरी र उदयपुर गरी ४ जिल्लाहरूमा मात्र पुमा भाषालाई दोश्रो भाषाको रुपमा बोल्ने गरेको देखिन्छ ।

नेपाल एक बहुभाषी, बहुसंस्कृति भएको देश हो । वि.सं. २०५८ को जनगणना अनुसार पुमा भाषीहरूको संख्या ४,३१० देखाईएको थियो । पछिल्लो जनगणना २०६८ अनुसार उनीहरूको संख्या ६,६८६ जना रहेको देखिन्छ । यसमा उनीहरूको संख्या करिब ५५ प्रतिशतले बढी देखिन्छ । यसो हुनुको पछाडि पुमा राईहरू मातृभाषाको कोलममा आफ्नै मातृभाषा लेखाएको भन्ने देखिन्छ । यसमा विभिन्न कारणहरू जस्तैं राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक चेतना  तथा शिक्षा क्षेत्रको विस्तार हो भन्ने बुझिन्छ ।

3 thoughts on “जनगणना २०६८ बमोजिम किरात पुमा राईहरूको जनसङ्ख्या स्थिति

    1. हाम्रो प्रकाशन अध्ययन गरिदिनु भएकोमा तपाईंलाई पनि मुरीमुरी धन्यवाद । प्रकाशन गर्नुपर्ने विषयवस्तुहरूका सम्बन्धमा सुझावको अपेक्षा गर्दछौं।

जवाफ लेख्नुहोस्

तपाईंको ईमेल ठेगाना प्रकाशित हुने छैन । आवश्यक ठाउँमा * चिन्ह लगाइएको छ